Wat kan de ene contractpartij doen als de andere contractpartij zijn verbintenissen uit een overeenkomst niet nakomt? De wet biedt de schuldeiser diverse mogelijkheden bij tekortkoming door de schuldenaar.
Zelf verplichtingen opschorten
Ten eerste kan de schuldeiser bij een wederkerige overeenkomst er voor kiezen om zijn eigen prestatie op te schorten (art. 6:52 jo. 6:262 BW). Dit is echter slechts een tijdelijke maatregel en geen definitieve oplossing. Immers, vanaf het moment dat de schuldenaar zijn deel van de overeenkomst weer nakomt, dient de schuldeiser zijn deel ook weer na te komen. De overeenkomst blijft in geval van opschorting in stand en ook het nadeel blijft bestaan.
Om tot een definitieve oplossing te komen, dient gekozen te worden tussen nakoming (art. 3:296 BW), vervangende schadevergoeding (art. 6:74 jo 6:87 BW) en ontbinding (art. 6:265 BW).
Nakoming artikel 3:296 BW
Vaak wenst de ene contractpartij (gemakkelijk gezegd gewoon) dat de andere partij zijn deel van het contract nakomt. De schuldenaar is in dit geval echter wel aanvullende schadevergoeding verschuldigd. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om vertragingsschade en de kosten die de schuldeiser heeft moeten maken om zijn vordering te innen. Als nakoming niet (meer) mogelijk of wenselijk is, kan de schuldeiser vervangende schadevergoeding eisen of desnoods de overeenkomst ontbinden.
Het “voordeel” voor een schuldeiser – die een vordering tot nakoming wenst in te stellen – is dat hiervoor geen verzuim van de schuldenaar nodig is, en dat nakoming ook in kort geding gevorderd kan worden.
Ontbinding
Op grond van artikel 6:265 lid 1 BW geeft iedere tekortkoming van een partij in de nakoming van een van haar verbintenissen de wederpartij de bevoegdheid om de overeenkomst (al dan niet gedeeltelijk) te ontbinden, tenzij de tekortkoming deze ontbinding met haar gevolg niet rechtvaardigt. Voor zover nakoming niet blijvend of tijdelijk onmogelijk is ontstaat de bevoegdheid tot ontbinding pas als de schuldenaar in verzuim is (artikel 6:265 lid 2 BW).
Ingevolge artikel 6:82, lid 1 BW treedt het verzuim in, wanneer de schuldenaar in gebreke wordt gesteld bij een schriftelijke aanmaning waarbij hem een redelijke termijn (zie over wat een redelijke termijn is, de uitspraak Hoge Raad d.d. 11 november 2019) voor de nakoming wordt gesteld en nakoming binnen deze termijn uitblijft. Een ingebrekestelling heeft tot doel om de wederpartij te laten weten wanneer zij volgens de schuldeiser deugdelijk aan haar prestatieplicht heeft voldaan (zie Hof ‘s-Hertogenbosch d.d. 13 februari 2018). In die zin dat de functie van de ingebrekestelling in de meeste gevallen is, om te bepalen tot welk moment de schuldenaar uiterlijk nog kan presteren, zonder dat kan worden gezegd dat hij daarmee te laat is (zie r.o. 3.3 conclusie van de Procureur-Generaal bij de Hoge Raad d.d. 7 juni 2019 ECLI:NL:2019:623). Onder omstandigheden kan verzuim ook intreden zonder ingebrekestelling. Art. 6:83 BW noemt drie gevallen waarin het verzuim zonder ingebrekestelling intreedt, maar dit is geen limitatieve opsomming. Mede in verband met de hanteerbaarheid in de praktijk van het wettelijk stelsel, kan onder omstandigheden een beroep op het ontbreken van een ingebrekestelling naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn of kan worden aangenomen dat op grond van de redelijkheid en billijkheid een ingebrekestelling achterwege kan blijven en de schuldenaar zonder ingebrekestelling in verzuim is geraakt.¹
Vervangende schadevergoeding wegens wanprestatie
Vervangende schadevergoeding treedt in de plaats van de verplichting tot nakoming van de verbintenis en is alleen mogelijk indien de tekortkoming de omzetting rechtvaardigt. Bij de keuze van de schuldeiser om vervangende schadevergoeding te vorderen moet hij, zoals later verder wordt uitgelegd, ook rekening houden met de redelijkheid en billijkheid.
Schadevergoeding
Een verplichting tot het betalen van schadevergoeding ontstaat pas op het moment dat er sprake is van een toerekenbare tekortkoming in de nakoming (art. 6:74 jo 6:75 BW). Om schadevergoeding te kunnen vorderen moet de schuldenaar ofwel in verzuim zijn of het moet voor hem blijvend onmogelijk zijn om na te komen. Een schadevergoeding kan worden gevorderd voor vertragingsschade, gevolgschade en als vervangende schadevergoeding.
Voor vertragingsschade is altijd verzuim vereist, voor gevolgschade niet. Het kan zo zijn dat het voor de schuldenaar nog steeds mogelijk is om de hoofdverbintenis na te komen, maar dat het onmogelijk is de gevolgschade te laten verdwijnen. Vervangende schadevergoeding treedt in de plaats van de verplichting tot nakoming van de verbintenis en is alleen mogelijk indien de tekortkoming de omzetting rechtvaardigt. Bij de keuze van de schuldeiser om vervangende schadevergoeding te vorderen moet hij, zoals eerder werd aangegeven, ook rekening houden met de redelijkheid en billijkheid.
Rekening houden met schuldenaar
Ten slotte wordt opgemerkt dat de Hoge Raad bepaald heeft in het arrest Multi Vastgoed/Nethou dat de schuldeiser niet geheel vrij is in zijn keuze tussen het vorderen van nakoming of vervangende schadevergoeding. De schuldeiser is gebonden aan de eisen van de redelijkheid en billijkheid en moet met de gerechtvaardigde belangen van zijn schuldenaar rekening houden. Uit dit arrest blijkt dat de redelijkheid en billijkheid in sommige gevallen ervoor zorgt dat een schuldeiser niet om nakoming kan verzoeken, maar wel om schadevergoeding.
In het arrest Tromp-Franca/Regency bepaalde de Hoge Raad wel dat indien een schuldeiser gerechtvaardigd kan ontbinden, hij de keuze heeft tussen de verschillende remedies. De Hoge Raad voegde hieraan toe dat geen rechtsregel meebrengt dat van ontbinding zou behoren te worden afgezien op de enkele grond dat de schuldeiser door een alternatief niet in een wezenlijk nadeliger positie zou komen te verkeren
Indien u vragen heeft over de remedies bij niet nakomen van verbintenissen staan wij u uiteraard graag te woord. Indien u zelf nog meer wilt lezen, dan raden wij u zeker aan het boek van mr G.T. de Jong “Niet-nakoming van verbintenissen” te lezen.